Alergeny
Alergen to teoretycznie każda substancja, która może wywołać reakcję alergiczną. Podczas pierwszego kontaktu z tego typu substancją, układ odpornościowy reaguje jedynie wytwarzaniem odpowiednich przeciwciał, dopiero podczas kolejnego kontaktu rozwija się reakcja alergiczna, objawiająca się katarem siennym, wypryskiem czy kaszlem. Wykryto ponad 400.000 substancji alergizujących, najczęściej spotykane opisano poniżej.
Roztocza kurzu domowego
Są ich miliony, żyją w każdym naszym domu, a najwięcej ich mieści się w dywanach, materacach, poduszkach, kołdrach. Żywią się martwym, złuszczonym ludzkim naskórkiem. W temperaturze 18 - 21°C i przy wilgotności 70 - 80% przeżywają nawet do 3 miesięcy. Łyżeczka kurzu może zawierać nawet 1000 osobników, a w średniej wielkości łóżku zamieszkuje ich 10.000. Czynnikiem uczulającym są ich odchody, które zawierają alergeny o właściwościach enzymatycznych. Gatunkami o największym potencjale uczulającym są: Dermatophagoides pteronyssinus i Dermatophagoides farinae.
Pyłki
Wśród pyłków roślin najczęściej uczulających wymienia się trawy, drzewa i chwasty. Spośród pyłków traw najsilniejszymi alergenami są tymotka i żyto, spośród drzew - brzoza, olcha i leszczyna, a chwastów - bylica. W przebiegu alergii na pyłki, zwanej również pyłkowicą, zasadnicze znaczenie ma sezonowość występowania i związek z okresami pylenia poszczególnych roślin (zobacz kalendarz pylenia). Okresy te trwają zazwyczaj 2 - 6 tygodni, potem ustępują, aby pojawić się za rok o tej samej porze. Na alergię pyłkową chorują zarówno dzieci, jak i osoby starsze. Przebieg choroby może się także zmieniać z wiekiem, objawy mogą ulegać wyciszeniu bądź nasileniu.
Alergeny zwierzęce
Najczęściej hodowanym zwierzęciem domowym jest pies, kot, rzadziej rybki, ptaki i gryzonie. Nie trudno stwierdzić, iż to właśnie nasi pupile są ogromnym rezerwuarem licznych alergenów, a narażenie na nie z roku na rok zwiększa się, tym bardziej że całkowite unikanie ich jest raczej niemożliwe. Alergeny zwierzęce obecne są przede wszystkim w kurzu domowym, powietrzu, oraz materacach. Co więcej, stwierdzono obecność tego typu alergenów w mieszkaniach, w których nigdy nie było zwierząt, a przeniesiono je biernie np. na ubraniach czy z powietrzem. Ulegają one aerolizacji i łatwo przenikają do dróg oddechowych człowieka. Wyniki wielu prac pokazują, że nawet minimalne stężenie alergenu głównego kota, wywołuje objawy nieżytu nosa i astmy oskrzelowej u osób uczulonych. Tak więc każda ilość alergenu zwierzęcego może mieć znaczenie kliniczne. To wyjaśnia różnice w przebiegu alergii na roztocza oraz na sierści zwierząt, bowiem pacjenci uczuleni na roztocza zwykle mają przewlekłe całoroczne objawy, związane ze stałą ekspozycją na alergeny o niskim stężeniu. Pacjenci uczuleni na alergeny zwierząt reagują natychmiast podczas kontaktu z nimi, wskutek narażenia błon śluzowych na masywną ekspozycję łatwo unoszących się alergenów. Najbardziej uczula kontakt z kotem - aż 56% osób z objawami alergii wykazuje dodatnie testy skórne na to zwierze. U osób eksponowanych na alergeny innych zwierząt odsetek ten wynosił: dla szczura - 32%, myszy - 24%, psa -17%.
Alergeny grzybów pleśniowych
Reakcje alergiczne na zarodniki grzybów pleśniowych są znacznie częstsze w krajach Ameryki Północnej niż w Europie. Do gatunków mających największe znaczenie kliniczne zalicza się: Alternaria, Cladosporium, Aspergillus i Penicillium. Optymalnymi warunkami do rozwoju tych mikroskopijnych grzybów jest wysoka wilgotność powietrza oraz temperatura powyżej 10°C, jednak nawet w niesprzyjających warunkach mogą wytwarzać olbrzymią ilość zarodników, przenoszonych na odległość wielu kilometrów. Ponieważ rozwój pleśni zależny jest w głównej mierze od odpowiedniej wilgotności, obecność ich w pomieszczeniach mieszkalnych może pośrednio świadczyć o wadliwym zaprojektowaniu izolacji lub jej złym wykonaniu. Również systemy klimatyzacyjne, mogą być przyczyną rozprzestrzeniania się pleśni w domach. Inne miejsca w których rozwija się pleśń to między innymi tapety na zimnych ścianach, wilgotne piwnice, domki letniskowe oraz łazienki bez odpowiedniej wentylacji. Alergeny pleśni są wszechobecne, a ogniska ich wzrostu niewidoczne.
Alergeny jadów owadów błonkoskrzydłych
Główne alergeny owadów to składniki jadów os i pszczół. Są to substancje o silnych właściwościach toksycznych i alergenowych, wywołujących często ostre reakcje anafilaktyczne (patrz także wstrząs anafilaktyczny). Badania epidemiologiczne dotyczące występowania alergii na świecie i w Polsce wskazują, iż ta postać alergii nie jest rzadkością, a poużądleniowe reakcje lokalne występują aż u 12 - 16% populacji.
Alergeny pokarmowe
Alergeny pokarmowe można podzielić na te pochodzenia zwierzęcego i roślinnego. Do pierwszej grupy zalicza się mleko krowie i jego produkty, białko jaja kurzego i ryby. Natomiast najczęstszymi alergenami roślinnymi są nasiona zbóż zawierające gluten, soja, orzechy oraz niektóre warzywa i owoce, szczególnie owoce cytrusowe. Uważa się, iż przyczynami wciąż wzrastającej częstości występowania alergii na składniki pokarmów jest między innymi zmiana flory bakteryjnej przewodu pokarmowego człowieka, zmiana nawyków żywieniowych - wczesne wprowadzanie pokarmów potencjalnie alergizujących, wzrost liczby i rodzajów spożywanych pokarmów oraz zatrucie środowiska naturalnego. Duże znaczenie przypisuje się również stosowanym lekom, używkom, dodatkom spożywczym, a także wszelkiego rodzaju czynnikom fizykochemicznym konserwującym żywność.
Alergeny zawodowe
Mianem alergenu zawodowego określa się taki alergen, który obecny w miejscu pracy człowieka może wywołać u niego objawy alergii - wyprysk atopowy, pokrzywkę, obrzęk naczynioruchowy, alergię kontaktową, wreszcie astmę zawodową. Przykładami alergenów zawodowych są substancje chemiczne, mąka, lateks, odczynniki fryzjerskie, wreszcie alergeny zwierzęce.
Alergogenne leki
Potencjalnie każdy lek, tak jak każda inna substancja może mieć właściwości alergenowe, szczególnie w sytuacji przekształcenia go w postać czynną w organizmie człowieka. Wśród środków farmaceutycznych wykazujących szczególnie wysoki potencjał uczulający wymienić należy: organopreparaty, związki metali ciężkich, sulfonamidy, niektóre antybiotyki (zwłaszcza penicyliny), salicylany oraz chininę. Postaci reakcji alergicznych są również zróżnicowane - od reakcji skórnych (rumień, wysypka) po uszkodzenie elementów morfotycznych krwi i szpiku, dychawicę oskrzelową czy wstrząs.
